De versterkte wijnen en likeuren van Europa
Wie op wijnroadtrip gaat door Europa, komt vroeg of laat in aanraking met dranken die net buiten de categorie ‘gewone wijn’ vallen. Een glas Sherry voor het eten in een Andalusische tapasbar, een Port bij een kaasplank in het Douro-dal, een koud glaasje Limoncello na het diner in Sicilië of een slokje Chartreuse als digestief in de Savoie. Ze horen er gewoon bij. Dit artikel legt uit wat versterkte wijnen en likeuren zijn en welke soorten je per land tegenkomt tijdens een wijnreis.
Inhoud
Versterkte wijn of likeur: wat is het verschil?
Versterkte wijn is wijn waaraan alcohol is toegevoegd, meestal druivenalcohol. Dat heeft historische redenen: wijn overleefde de lange zeereizen vroeger slecht. Door er brandewijn aan toe te voegen bleef hij langer goed.
De toevoeging van alcohol stopt de vergisting, waardoor er meer restsuiker overblijft. Dat maakt versterkte wijnen vaak zoetig, al zijn er ook volop droge varianten. Het alcoholpercentage ligt doorgaans tussen de 15% en 22%.
Likeuren zijn geen wijn. Het zijn alcoholische dranken op smaak gebracht met kruiden, fruit, specerijen of noten en zijn doorgaans zoet. Sommige hebben een wijnbasis, maar het onderscheidende zit in de smaaktoevoeging: kruiden, fruit, of specerijen staan centraal.
Soms is de grens vaag. Vermouth, Ratafia en Pommeau vallen bijvoorbeeld niet netjes in één van beide categorieën.
Portugal
In Portugal draait het om twee van de bekendste versterkte wijnen ter wereld: Port en Madeira. Daarnaast heeft het land met Licor Beirão een eigen kruidenlikeur die je bij elke Portugese bartafel tegenkomt.
Port
Versterkte wijn | Douro-vallei
Port wordt gemaakt in de steile wijngaarden van de Douro-vallei, van inheemse druiven als Touriga Nacional, Tinta Roriz en vele anderen. De alcohol wordt toegevoegd halverwege de gisting, waardoor er restsuiker overblijft en de wijn zijn kenmerkende zoetheid krijgt. Port bestaat in veel stijlen, van jong en fruitig tot decennialang gerijpte Vintage Ports.
Lees meer: Port proeven in Vila Nova de Gaia | Een wijnreis langs de Douro
Madeira
Versterkte wijn | Eiland Madeira
Madeira wordt gemaakt op het gelijknamige eiland voor de kust van Marokko, officieel onderdeel van Portugal. Wat Madeira bijzonder maakt is het rijpingsproces: de wijn wordt opzettelijk verhit via het estufagem-systeem, wat hem zijn typische, licht oxidatieve smaak geeft met tonen van karamel, noten en gedroogd fruit. De vier klassieke stijlen zijn vernoemd naar de druif: Sercial (droog), Verdelho (halfdroog), Bual (halfzoet) en Malmsey (zoet). Madeira is praktisch onvergankelijk; flessen van honderd jaar oud zijn nog prima drinkbaar.
Licor Beirão
Likeur | Centraal-Portugal
Licor Beirão bevat meer dan tien kruiden en specerijen, waaronder kaneel, munt en nootmuskaat. Het is een van de meest gedronken likeuren van Portugal, zowel puur als in cocktails. Heerlijk bij een pastel de nata als je toch in de buurt bent.
Spanje
Spanje is het land van Sherry: een versterkte wijn die veel meer te bieden heeft dan de meeste mensen denken. In de Balearen en Galicië kom je daarnaast de kruidenlikeur Licor de Hierbas tegen.
Sherry
Versterkte wijn | Jerez de la Frontera, Andalusië
Sherry komt uit Jerez de la Frontera in Zuid-Spanje, gemaakt van de witte Palomino-druif op de krijtachtige albariza-bodem. Sherry wordt gemaakt via het solera-systeem, waarbij nieuwe wijn wordt gemengd met oudere jaargangen in een piramide van vaten.
Sherry is veel gevarieerder dan mensen denken. Fino en Manzanilla zijn droog, licht en nootachtig, ideaal als aperitief bij tapas. Amontillado heeft meer diepte en een amberkleur. Oloroso is rijker en donkerder.
Pedro Ximénez, gemaakt van de gelijknamige druif die in de zon wordt gedroogd, is donkerbruin, stroperig en intens zoet, en wordt soms simpelweg over ijs geserveerd.
Licor de Hierbas
Likeur | Galicië en de Balearen
Licor de Hierbas is een kruidenlikeur gemaakt van geanijste alcohol op smaak gebracht met lokale kruiden als venkel, tijm en munt. Verfrissend en kruidig, meestal gekoeld geserveerd na de maaltijd.
Italië
Italië heeft zowel aan de kant van de versterkte wijnen als de likeuren veel te bieden. Van de keukenwijn Marsala tot de bittere digestieven en de frisse Limoncello aan de Amalfikust.
Marsala
Versterkte wijn | Sicilië
Marsala komt uit het westen van Sicilië en is gemaakt van witte druiven als Grillo en Catarratto. In de keuken is het onmisbaar: tiramisu, saltimbocca en piccata al Marsala zouden er niet zijn zonder.
Vin Santo
Versterkte wijn | Toscane
In Toscane kom je Vin Santo tegen, een zoete wijn van gedroogde druiven die traditioneel wordt geserveerd bij cantucci. Technisch een versterkte wijn, al is de grens met een zoete passito-wijn soms dun.
Vermouth
Gearomatiseerde versterkte wijn | Turijn, Piemonte
Vermouth is een gearomatiseerde versterkte wijn op smaak gebracht met kruiden en specerijen. De rijkste, zoetere stijl, de klassieke rode vermouth, komt uit Turijn in Piemonte.
Vermouth ken je misschien als ingrediënt in een Negroni of Martini, maar de beste Italiaanse producenten serveren hem ook puur als aperitief met een schijfje sinaasappel. In de Franse Chambéry in de Savoie bestaat een eigen lichtere en drogere stijl, fijner als aperitief op zichzelf.
Amaro
Likeur | heel Italië
Amaro is de Italiaanse kruidenlikeur die door heel Italië wordt geproduceerd, telkens met een eigen mix van kruiden, wortels en bloemen. Populaire varianten zijn Amaro Montenegro (zacht en kruidig) en Amaro Averna uit Sicilië (rijker, met tonen van citrus en karamel). Na een uitgebreide Italiaanse maaltijd is een klein glaasje het perfecte digestief.
Campari
Likeur | Milaan, Lombardije
Campari is een bittere, dieprode kruidenlikeur uit Milaan, gemaakt volgens een recept met meer dan zestig ingrediënten dat al meer dan 150 jaar geheim gehouden wordt.
De smaak is bitter en intens, met tonen van sinaasappelschil en kruiden. Klassiek als basis van een Negroni of Americano, maar ook puur met ijs en een schijfje sinaasappel een prima aperitief.
Aperol
Likeur | Padua, Veneto
Aperol is de lichtere, zoetere neef van Campari, ook op basis van bittere sinaasappel maar met een lager alcoholpercentage (11%). De Aperol Spritz, met prosecco en een scheutje sodawater, is inmiddels het symbool van de Italiaanse aperitivo-cultuur.
Tijdens een wijnreis door de Veneto of Piemonte ontkom je er niet aan, wat ook helemaal niet erg is.
Amaretto
Likeur | Saronno, Lombardije
Amaretto heeft een uitgesproken amandelachtige smaak, maar is feitelijk gemaakt van bittere amandelen of abrikozenpitten. De bekendste producent is Disaronno uit Saronno in Lombardije. Drink het als digestief, bij koffie, of verwerk het in desserts.
Limoncello
Likeur | Campania en Sicilië
Limoncello is de verfrissende citroenlikeur uit Zuid-Italië, met name uit de omgeving van Napels, Amalfi en Sicilië. Gemaakt van citroenenschillen die weken in pure alcohol, aangevuld met suikersiroop. Puur geserveerd in een ijsgekoeld glaasje is het een uitstekende afsluiter van een warme zomeravond bij het water. Inmiddels wordt Limoncello wereldwijd gemaakt; alleen specifieke varianten als Limoncello di Capri en Limoncello di Sorrento zijn officieel beschermd.
Mirto
Likeur | Sardinië
Mirto is een likeur van mirtebessen, typisch voor Sardinië. De smaak is kruidig en licht bitter, heel anders dan de zoetere likeuren van het vasteland. Rode mirto, van rijpe bessen, is het meest bekend, maar er bestaat ook een witte variant. Een perfecte begeleider bij een kaasplankje aan het einde van een avond op het eiland.
Frankrijk
Frankrijk heeft een rijke eigen traditie aan versterkte wijnen onder de noemer vins doux naturels, maar ook aan likeuren die wereldwijd bekend zijn geworden. Van Pineau des Charentes in de Cognac-streek tot Chartreuse hoog in de Alpen.
Pineau des Charentes
Versterkte wijn | Charente
Pineau des Charentes is een mengsel van vers druivensap en Cognac, gemaakt in de Charente-streek. Licht, fruitig en zoet, maar met de diepte van goede Cognac eronder. Ideaal als je toch in de buurt bent voor een bezoek aan een van de Cognac-huizen.
Lees meer: Wat is Cognac en hoe verschilt het van wijn? | Bezoek aan Rémy Martin
Ratafia
Versterkte wijn | Champagne, Bourgogne en Jura
Ratafia werkt op hetzelfde principe als Pineau des Charentes: ongegist druivensap vermengd met alcohol, een zogenaamde mistelle. Het verschil zit in de regio en de basisdruif: Ratafia wordt gemaakt in de Champagne, Bourgogne of de Jura, met de druiven die daar ook voor de stille wijnen worden gebruikt. Ratafia de Champagne heeft sinds 2018 een eigen AOC-status. De smaak is zoet en fruitig, met een herkenbaar karakter van de basisdruif. Klassiek bij patés, foie gras of lichte desserts.
Banyuls en Maury
Versterkte wijn | Roussillon
Banyuls en Maury, uit de Roussillon vlak bij de Spaanse grens, zijn gemaakt van Grenache en hebben een rijke smaak met tonen van chocolade, kersen en gedroogd fruit. Ze vallen onder de vins doux naturels en passen perfect bij pure chocolade of wild.
Muscat de Beaumes de Venise
Versterkte wijn | Rhône-vallei
Muscat de Beaumes de Venise is een zoete goudgele wijn met aroma’s van perzik, abrikoos en bloemen. Heerlijk als aperitief of bij een licht dessert.
Pommeau
Fruitlikeur | Normandië en Bretagne
Pommeau is een blend van ongefermenteerd appelsap en Calvados, gerijpt op eikenhout. In Normandië heet het Pommeau de Normandie, in Bretagne wordt appelbrandewijn gebruikt in plaats van Calvados; beide varianten hebben een eigen AOC. Het resultaat is een zoete, complexe drank met tonen van appel, karamel en lichte houtspecerijen. Ideaal als aperitief of bij appelgebak. Omdat het op appelsap is gebaseerd en geen druiven bevat, valt Pommeau buiten de categorie versterkte wijn.
Chartreuse
Likeur | Savoie
Chartreuse is gemaakt door de Kartuizermonniken in de Savoie, in de buurt van Grenoble. Het recept bevat meer dan 130 kruiden en bestaat al eeuwen. Groene Chartreuse (55%) is kruidig en complex, Gele Chartreuse (40%) is zachter met een lichte honingtoon. Als je ooit door de Savoie rijdt op weg naar de Alpen, is een stop bij de distilleerderij in Voiron echt de moeite waard.
Pastis
Likeur | Provence
Pastis is de anijsdrank van Zuid-Frankrijk, met name de Provence. Je verdunt hem met koud water, het glas troebelt dan prachtig wit, en drinkt hem als aperitief op een terras in de zon. Pernod en Ricard zijn de bekendste namen, maar in veel brasseries vind je ook huismerken. Pastis en een zomerse dag in de Provence zijn onlosmakelijk verbonden.
Proeven onderweg
Al deze dranken proef je het best op de plek waar ze vandaan komen. Port in de kelders van Vila Nova de Gaia, Sherry in een bodega in Jerez, Pastis op een terras in de Provence. De context maakt altijd deel uit van de smaak.
Wil je weten hoeveel je mee naar huis mag nemen? Dat leggen we uit in ons artikel Hoeveel wijn mag ik mee naar huis nemen?
Conclusie
Europa is een schatkamer als je verder kijkt dan de gewone wijnfles. Van de iconische Port uit Portugal en de droge Sherry uit Spanje tot de bittere likeuren van Italië en de kruidenklassiekers uit Frankrijk: elke regio heeft zijn eigen tradities, smaken en verhalen. Veel van deze dranken zijn onlosmakelijk verbonden met de plek waar ze vandaan komen, en precies dat maakt ze zo de moeite waard om ter plekke te ontdekken. Neem de tijd, vraag om een glas aan de bron, en laat je verrassen door wat er naast de wijn nog meer te proeven valt.
